Głównej zawartości

 

Słowniczek archeologiczny

 

 

     Badania archeologiczne stanowią jedyny dostępny instrument w procesie poznawania przeszłości człowieka w okresach pozbawionych źródeł pisanych. Podpisana w Malcie 16 stycznia 1992 roku Europejska Konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego traktuje je jako źródło wspólnej europejskiej pamięci... i uznaje za jego elementy wszystkie pozostałości i obiekty oraz wszelkie inne ślady ludzkości z innych epok :
- których zachowanie i badanie przyczynia się do odtworzenia historii ludzkości i jej powiązań ze środowiskiem naturalnym;
- w wypadku których wykopaliska, odkrycia oraz inne metody badań nad dziejami ludzkości i nad jej środowiskiem stanowią główne źródło informacji.
Uznanie przez państwa członkowskie Rady Europy oraz inne państwa tzw. Strony Europejskiej Konwencji Kulturalnej archeologicznych dóbr kultury za wspólne dziedzictwo podkreśla wagę, jaką przykłada się do ich znaczenia dla podstawowej wiedzy o dziejach ludzkości. Wiedza ta jest niezwykle istotna z punktu widzenia społecznego, gdyż wzmaga i jednocześnie kształtuje poczucie własnej tożsamości narodowej i kulturowej. Nie może bowiem istnieć naród bez własnej historii, pozbawiony świadomości ciągłości społeczno-historycznej. Odkrycia archeologiczne wzmagają przy tym i stymulują poczucie własnej jedności i odrębności zarówno w odniesieniu do całych społeczeństw, jak i społeczności lokalnych i są ważnym elementem w procesie zapobiegania unifikacji kulturowej, a co za tym idzie wynarodowieniu. Z drugiej strony stanowią niezwykle ważny instrument pozwalający na weryfikację i odmitologizowanie historii.

 

 

Słowniczek archeologiczny

 

archeologia - jest nauką zajmującą się badaniem człowieka, rozwoju jego i jego cywilizacji poprzez odkrywanie, dokumentację i analizę materialnych świadectw działalności ludzkiej, do których zaliczamy: architekturę, artefakty, biofakty, szczątki ludzkie oraz krajobraz zmieniony przez człowieka.

 

stanowisko archeologiczne - jest to miejsce występowania, na określonym obszarze archeologicznych zabytków, właściwe dla określonej formacji kulturowej oraz określonego przedziału chronologicznego.

 

Dzielą się na:
a) posiadające własną formę krajobrazową (np. grodziska, kopce, kurhany, wały)
b) nieposiadające własnej formy terenowej, tzw. płaskie

 

Pod względem funkcjonalnym stosowany jest podział na:
a) stanowiska osadnicze - na których stwierdzono relikty budowli mieszkalnych będących podstawową formą zagospodarowania terenu, świadcząc o funkcji osadniczej tego miejsca w przeszłości (obozowiska, osady)
b) obronne (np. grodziska, wały),
c) produkcyjne (np. kopalnie, warsztaty, pracownie rzemieślnicze),
d) sepulkralne - miejsca kultu w pradziejach (świątynie pogańskie, miejsca kultowo-ofiarne, kręgi o funkcji kultowej)

 

Elementami składowymi archeologicznego stanowiska są:
a) warstwy,
b) obiekty,
c) zabytki ruchome.

 

zabytek archeologiczny - jest to "zabytek nieruchomy, będący powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów albo zabytek ruchomy, będący tym wytworem." (art. 3, ust. 4 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami)

 

dokumentacja archeologiczna - są to wszelkie formy rejestracji i dokumentacji archeologicznych zabytków (karta AZP, plan warstwicowy archeologicznego stanowiska, dokumentacja rysunkowa, dokumentacja fotograficzna, inwentarze)

 

kultura archeologiczna - archeolodzy natrafiający na materialne ślady życia ludzi zwrócili uwagę, że poszczególne elementy kultury materialnej (przedmioty, budowle, sposób chowania zmarłych, ornamentyka itp.) występują na konkretnym obszarze i w określonym czasie wykazują duże podobieństwa. Kultury archeologiczne stanowią umowne jednostki podziału zastępujące znane ze źródeł pisanych konkretne jednostki etniczne (ludy, plemiona itp.).

 

badania archeologiczne - są to prace badawcze służące stwierdzeniu występowania, rozpoznaniu, zadokumentowaniu i naukowemu opracowaniu archeologicznych zabytków. 
W ich skład wchodzą:
- archeologiczne badania rozpoznawcze;
- archeologiczne badania wykopaliskowe;
- archeologiczne nadzory;
- opracowanie wyników badań.

 

a) badania ratownicze - są to archeologiczne badania przeprowadzone na archeologicznych stanowiskach potencjalnie zagrożonych zniszczeniem lub uszkodzeniem prowadzone w trybie prac interwencyjnych.

 

b) badania rozpoznawcze - są to prace badawcze służące stwierdzeniu występowania, rozpoznaniu, zadokumentowaniu i naukowemu opracowaniu archeologicznych zabytków. W ich skład wchodzą m.in.:
- archeologiczne badania powierzchniowe; 
- archeologiczne badania sondażowe;
- archeologiczna analiza zdjęć lotniczych;
- kwerenda źródłowa.

 

c) badania wykopaliskowe - są to badania, polegające na pracach ziemnych w obrębie archeologicznego stanowiska polegające na systematycznym i metodycznym odsłanianiu jego elementów w celu ich zadokumentowania.

 

d) nadzory archeologiczne - jest to forma nadzoru podczas prac ziemnych związanych z inwestycjami, mająca na celu odkrycie archeologicznych zabytków wcześniej nieujawnionych, prowadzone w trybie prac interwencyjnych.

 

e) badania sondażowe - są to prace badawcze polegające na ograniczonej penetracji w całym układzie warstwowym stanowiska w celu potwierdzenia jego istnienia, określenia charakteru, zasięgu i miąższości. Badania sondażowe prowadzi się w oparciu o małe wykopy, odwierty, sondowania itp.

 

f) badania powierzchniowe - są to prace badawcze polegające na penetracji terenu w celu odkrycia archeologicznych zabytków występujących na powierzchni ziemi lub o widocznej formie krajobrazowej (AZP)

 

konserwatorstwo archeologiczne - są to wszelkie działania zmierzające do ochrony archeologicznych zabytków, m.in.:
a) ochrona prawna,
b) rejestrowanie,
c) dokumentowanie, w tym badania archeologiczne,
d) upowszechnianie.

 

Archeologiczne Zdjęcie Polski (AZP)  - program badawczy, polegający na rejestracji archeologicznych dóbr kultury, w oparciu o archeologiczne badania powierzchniowe. Na podstawie wyników tych badan tworzony jest wykaz archeologicznych stanowisk w oparciu o karty AZP, nanoszonych na mapę. Stanowiska rejestrowane są wg przyporządkowania administracyjnego, nr tzw. obszaru AZP, nr stanowiska na mapie i nr stanowiska w miejscowości.

 

Instytucje kultury wyspecjalizowane w opiece nad zabytkami - są to instytucje kultury, w rozumieniu przepisów o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, których celem statutowym jest sprawowanie opieki nad zabytkami. Generalnie dzielą się na dwa piony:
a) administracyjny ,
b) merytoryczny.

 


Naczelnym organem Administracji Państwowej powołanym do ochrony zabytków jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Podstawowym organem administracyjnym w terenie jest w tej materii Wojewoda, a z jego ramienia Wojewódzki Konserwator Zabytków (WKZ). W imieniu ministra działa Generalny Konserwator Zabytków (GKZ) - Sekretarz lub Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego pełniąc funkcję drugiej instancji. Wszystkie te instytucje z wyjątkiem organu nadrzędnego, jakim jest MKiDN stanowią Wojewódzkie Urzędy Ochrony Zabytków. Poza sferą administracyjną działają tzw. "ośrodki resortowe" pełniąc funkcje zaplecza merytorycznego w procesie ochrony dóbr kultury Należą do nich:


- Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków z filiami terenowymi (KOBiDZ);
- Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych (OOZP);